Onderzoeksbalans Onroerend Erfgoed Vlaanderen

1 Tegels en keramiek

Mario Baeck is de specialist op het vlak van tegels in Vlaanderen. Hij maakte een wetenschappelijke inventaris van Belgische tegelrealisatie in situ. Deze inventarisatie resulteerde tevens in een selectie van het meest waardevolle erfgoed van dit type. Concreet beoogt Baeck een registratie en toewijzing aan fabrikanten van keramische tegelpanelen en/of bouwaardewerk vervaardigd door Belgische en buitenlandse fabrieken in exterieurs en waar mogelijk ook in betekenisvolle interieurs uit de periode 1840-1940. De doelstelling is een overzicht te krijgen van de concrete verspreiding van realisaties op dit gebied, naar buitenlandse voorbeelden als de "Tile Gaetteer – A Guide tot British Tile and Architectural Ceramics Locations" of de "In-situ betegelingen in Nederland". De inventaris is opgebouwd op eigen steekproefsgewijze plaatsbezoeken in 19de-eeuwse stadsuitbreidingsgebieden, deels gestuurd door de beschrijvingen uit Bouwen door de Eeuwen Heen en door toevalsvondsten bij stadswandelingen en plaatsbezoeken in dorpen en gemeenten. Het geheel werd opgebouwd sinds 1994, sommige realisaties zijn ondertussen gesloopt. De inventaris is als een Word-document opgevat en is voorlopig enkel voor eigen gebruik beschikbaar. In talrijke publicaties is de inventarisatie al verwerkt. De fiches zijn alfabetisch geordend per gemeente.

Kwaliteit van deze inventaris is de specifieke wetenschappelijke kennis waardoor voor het eerst ongesigneerde ensembles met zekerheid toegewezen zijn aan een fabriek, wat interessante conclusies oplevert.
Knelpunt is de noodgedwongen onvolledigheid. Toch levert deze inventarisatie geregeld aanvullingen op qua niet in Bouwen door de Eeuwen heen geregistreerd materiaal.
In de reeks Bouwen door de Eeuwen heen worden de meeste tegeltableaus opgenomen. Mario Baeck meldt echter volgende belangrijke tekortkomingen, die dankzij zijn inventarisatie opgelost kunnen worden: De vermelding van tegelrealisaties over de diverse delen van Bouwen is niet consequent gebeurd, noch wat de vermelding, noch wat de gehanteerde terminologie betreft. Voor bepaalde regio's (zeker Vlaams-Brabant) ontbreken dan ook waardevolle realisaties. Waar ze wel geregistreerd zijn, zijn ze niet gemakkelijk terug te vinden door een gebrek aan eenduidig gehanteerde terminologie. In de teksten worden betegelingen met verschillende, soms foute of te algemene termen aangeduid. Mario Baeck zou het zeer interessant vinden om zijn gegevens te koppelen aan de databank van Bouwen door de Eeuwen heen. Dit is een project dat op de nieuwe portaalsite zeker een plaats kan krijgen en zeer haalbaar is gezien de hoge graad aan wetenschappelijkheid en door de precieze lokalisatie van de gegevens.

2 Natuursteen

Het Koninklijke Belgische Natuurwetenschappen (KBNW)-Belgische Geologische Dienst maakte een fototheek van natuurlijke bouwstenen in Belgische monumenten. De fototheek bevat 1622 items (+2400 nog te klasseren). De bedoeling is dat er een link gemaakt kan worden met de inventarisdatabank van het KBIN-BGD. Op dit moment bestaat de inventaris uit een accestabel met o.a. auteur, steensoort en link naar monument. Contactpersonen: Marleen De Ceukelaire en Michiel Dusar. 1
Deze wetenschappelijke instelling maakte eveneens een databank over monumenten met natuursteen. Daarin zitten 3463 gebouwen, gegeorefereerd met coördinaten. De databank wil een overzicht bieden van alle natuursteensoorten in België in historische monumenten. De accessdatabank vertrekt vanuit de databank horend bij de Natuursteenatlas Limburgse Monumenten. 2 Verdere aanvulling gebeurt ad hoc. Ze maken een link met hun natuursteendatabank. Contactpersonen: Marleen De Ceukelaire en Michiel Dusar.
Een derde databank van het KBNW is de inventaris van de natuursteencollecties. Die bevat 1616 items en maakt de diverse monsters beschikbaar voor vergelijkend onderzoek. Is beschikbaar in een databank. Contactpersonen: Marleen De Ceukelaire en Michiel Dusar.

3 Vakwerk

Van bij het begin van de reeks Bouwen door de Eeuwen heen werd veel aandacht besteed aan deze techniek. Ook sporen van leembouw en vakwerk binnen ondertussen verbouwde gehelen werden vermeld.

"Verborgen Vakwerk", uitgegeven door de dienst Toerisme van Maaseik. In 59 bouwhistorische verkenningen laat de auteur zien dat achter de gevels van Maaseik (Limburg) een ware historische schat verscholen zit. Het grote aantal vakwerkhuizen dat dankzij het onderzoek gevonden werd, is verrassend. Deze publicatie is het resultaat van jarenlang wetenschappelijk onderzoek door Ronald Glaudemans. Het boek is zowel een inventaris, die een nuttig beleidsinstrument kan zijn voor de erfgoedzorgers, als een goed gedocumenteerd naslagwerk voor belangstellenden. Het biedt een vernieuwende kijk op de oudste bouwgeschiedenis van Maaseik en beschrijft 59 huizen, namelijk alle panden rondom de markt, inclusief achtererven en -bebouwing, en enkele woningen in de Bos-, Bleumer-, Hepper- en Eikerstraat. Het boek wordt aangevuld met vele foto's en tekeningen van het gevonden vakwerk. 3 4

Vakwerkbouw in West-Vlaanderen - reeks provinciale erfgoedgidsen. Vakwerkbouw is een traditionele bouwwijze met hout en leem, waarvan in het zuiden van de provincie West-Vlaanderen een beperkt aantal voorbeelden bewaard bleven. De belangrijkste concentratie bevindt zich in de streek van Poperinge, maar ook in de regio rond Kortrijk en de Schelde worden nog enkele restanten aangetroffen. Deze publicatie wil de West-Vlaamse vakwerkbouw onder de aandacht brengen. Aan de hand van opmetingsschetsen en foto's wordt de historische bouwwijze van woningen en van hoevegebouwen verduidelijkt. Naast bewaarde West-Vlaamse voorbeelden zijn enkele gebouwen opgenomen die naar openluchtmusea werden overgebracht, constructies die in de loop van de laatste decennia verdwenen en enkele vergelijkbare huizen uit Oost-Vlaanderen en Frans-Vlaanderen.
Deze publicatie behoort bij de reeks 'Provinciale Erfgoedgidsen' en werd in 2006 uitgegeven. Een uitgebreidere lijst inventarisfiches is beschikbaar op het provinciebestuur bij Johan Vansteenkiste. 5

4 Metaal

Voor de gemeente Herentals werd een inventaris opgemaakt van de gietijzerconstructies van de firma Van Aerschot. 6

1. 1. Dreesen, R. & Dusar, M. 2005: Belgische natuursteensoorten in historische monumenten in Vlaanderen: een overzicht In: Lagrou, D. & Dreesen, R. (eds.), Eerste Vlaamse-Nederlandse Natuursteendag, Belgische natuursteen in historische monumenten en hun vervangproducten bij restauratie in België en Nederland, 29.
2. 2. Dreesen, R., Dusar, M. & Doperé, F. 2001: Atlas natuursteen in Limburgse Monumenten - Geologie, beschrijving, herkomst en gebruik, Hasselt.
3. 3. Info en bestelling: Dienst Toerisme, Markt 1, 3680 Maaseik, tel.: 089/56.63.72
4. 4. Glaudemans, R. 2001: Verborgen Vakwerk, 59 bouwhistorische verkenningen in de binnenstad van Maaseik, Maaseik.
5. 5. Vansteenkiste, J. 2005: Vakwerkbouw in West-Vlaanderen, Brugge.
6. 6. Cools, J. 2001: Uit het metaalverleden van Herentals, IJzergieterij en smederij Van Aerschot, Herentals.